Dış Kuvvetler ve Yer Şekilleri
Aşındırma, taşıma, biriktirme: yeryüzünün “zamanla törpülenme” hikâyesi. KPSS de bunu çok sever.
Bu konu neden önemli?
İç kuvvetler “yapar”, dış kuvvetler “yontar”. KPSS de sana bir yer şekli gösterip “bunu kim yaptı?” diye sorar. Akarsu mu, rüzgâr mı, buzul mu, dalga mı, karst mı? Cevap, şeklin diliyle konuşur.
Dış kuvvetler nedir?
Ana fikir: Güneş enerjisi ve yerçekimiyle çalışan; yeryüzünü aşındırıp taşıyan ve biriktiren kuvvetlerdir.
Başlıca türler: Akarsular, rüzgârlar, buzullar, dalga ve akıntılar, yer altı suları (karst).
Anahtar kelime: aşındırma, taşıma, biriktirme
Başlıca türler: Akarsular, rüzgârlar, buzullar, dalga ve akıntılar, yer altı suları (karst).
Anahtar kelime: aşındırma, taşıma, biriktirme
Akarsular
Aşındırma şekilleri: Vadi (çentik, boğaz, kanyon), şelale ve dev kazanı, kırgıbayır, plato (aşınım), peneplen (yontukdüz).
Birikim şekilleri: Birikinti konisi/yelpazesi, taban seviyesi ovası, delta ovası, ırmak adası, menderes, taraça (seki).
İpucu: “Delta, menderes, birikinti” gördün mü akarsuya selam ver.
Anahtar kelime: delta, menderes, vadi, taraça
Birikim şekilleri: Birikinti konisi/yelpazesi, taban seviyesi ovası, delta ovası, ırmak adası, menderes, taraça (seki).
İpucu: “Delta, menderes, birikinti” gördün mü akarsuya selam ver.
Anahtar kelime: delta, menderes, vadi, taraça
Rüzgârlar
Aşındırma şekilleri: Mantar kaya, tafoni, yardang.
Birikim şekilleri: Kumullar (barkan), lös.
Şart: Kurak ve yarı kurak bölgelerde etkilidir; bitki örtüsü zayıfsa “sahne rüzgârın”.
Anahtar kelime: mantar kaya, barkan, lös
Birikim şekilleri: Kumullar (barkan), lös.
Şart: Kurak ve yarı kurak bölgelerde etkilidir; bitki örtüsü zayıfsa “sahne rüzgârın”.
Anahtar kelime: mantar kaya, barkan, lös
Buzullar
Aşındırma şekilleri: Tekne (U) vadi, sirk çanağı, hörgüç kaya.
Birikim şekilleri: Morenler, drumlin (bazı kaynaklarda geçer; sınavda nadir).
İpucu: “U vadi” görürsen buzul; “V vadi” görürsen akarsu.
Anahtar kelime: U vadi, sirk, moren
Birikim şekilleri: Morenler, drumlin (bazı kaynaklarda geçer; sınavda nadir).
İpucu: “U vadi” görürsen buzul; “V vadi” görürsen akarsu.
Anahtar kelime: U vadi, sirk, moren
Dalga ve akıntılar
Aşındırma şekilleri: Falez (yalıyar), abrazyon platformu.
Birikim şekilleri: Kıyı oku, kıyı kordonu, tombolo (saplı ada), lagün (kıyı set gölü).
İpucu: “Falez” = dalga aşındırması; “tombolo/lagün” = dalga biriktirmesi.
Anahtar kelime: falez, kıyı oku, tombolo, lagün
Birikim şekilleri: Kıyı oku, kıyı kordonu, tombolo (saplı ada), lagün (kıyı set gölü).
İpucu: “Falez” = dalga aşındırması; “tombolo/lagün” = dalga biriktirmesi.
Anahtar kelime: falez, kıyı oku, tombolo, lagün
Karst (yer altı suları)
Aşındırma (çözünme) şekilleri: Lapya, dolin, uvala, polye, obruk, mağara.
Birikim şekilleri: Sarkıt, dikit, sütun, traverten.
Şart: Kalker, jips, kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçlar.
Anahtar kelime: dolin, obruk, polye, traverten
Birikim şekilleri: Sarkıt, dikit, sütun, traverten.
Şart: Kalker, jips, kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçlar.
Anahtar kelime: dolin, obruk, polye, traverten
KPSS’nin sevdiği tuzaklar
1) “V vadi” akarsu, “U vadi” buzul: en klasik ayırt edici işaret.
2) Delta her zaman oluşmaz: kıyıda sığlık olmalı, gelgit çok güçlü olmamalı, akarsu bol alüvyon getirmeli.
3) Karst şekli için “kalker” gibi eriyebilen kayaç şarttır; her mağara karst değildir.
4) Falez aşınım, lagün birikim ürünüdür: ikisini aynı sepete atma.
5) Rüzgâr şekilleri için “kuraklık + bitki azlığı” önemli ipucudur.
2) Delta her zaman oluşmaz: kıyıda sığlık olmalı, gelgit çok güçlü olmamalı, akarsu bol alüvyon getirmeli.
3) Karst şekli için “kalker” gibi eriyebilen kayaç şarttır; her mağara karst değildir.
4) Falez aşınım, lagün birikim ürünüdür: ikisini aynı sepete atma.
5) Rüzgâr şekilleri için “kuraklık + bitki azlığı” önemli ipucudur.
Sınavda nasıl sorulur?
Aşağıdakilerden hangisi dalga ve akıntıların biriktirmesiyle oluşur?
- A) Falez
- B) Abrazyon platformu
- C) Lagün
- D) Kanyon vadi
Doğru cevap: C
Mini test
“Mantar kaya” aşağıdaki dış kuvvetlerden hangisinin etkisiyle oluşur?
- A) Akarsu
- B) Rüzgâr
- C) Buzul
- D) Yer altı suları
Doğru cevap: B
Hız taktiği
Delta / menderes / taraça → Akarsu
Mantar kaya / barkan / lös → Rüzgâr
U vadi / sirk / moren → Buzul
Falez / tombolo / lagün → Dalga ve akıntılar
Dolin / obruk / traverten → Karst
Şekli gör, “hangi kuvvetin imzası?” diye düşün; çoğu soru bu kadar.
Mantar kaya / barkan / lös → Rüzgâr
U vadi / sirk / moren → Buzul
Falez / tombolo / lagün → Dalga ve akıntılar
Dolin / obruk / traverten → Karst
Şekli gör, “hangi kuvvetin imzası?” diye düşün; çoğu soru bu kadar.