Yargı
Yargı, sistemin “hakem odasıdır”. Kuralları yazan yasama, uygulayan yürütme; ama itiraz gelince düdüğü çalan yargıdır. KPSS’de yargı konusu, yüksek mahkemeleri ve görev alanlarını ayırt edebilenlere puan dağıtır.
Kısa Özet
Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Yargının görevi, uyuşmazlıkları çözmek ve hukukun üstünlüğünü somut olaylarda işletmektir. KPSS’nin en sevdiği ikili: adli yargı ve idari yargı. Üstüne bir de yüksek yargı organları gelince tablo tamamlanır.
Yargının temel ilkeleri
- Bağımsızlık: Hakim karar verirken kimseden emir talimat alamaz.
- Tarafsızlık: Hakim, taraflara eşit mesafede durur.
- Kanuni hakim güvencesi: Kişi, olaydan sonra kurulan bir mahkemede yargılanamaz.
- Doğal hakim ilkesi: Yetkili mahkeme, olaydan önce belli olmalıdır.
Adli yargı – idari yargı ayrımı
| Yargı kolu | Ne ile ilgilenir | En tipik örnek | Üst mahkeme |
|---|---|---|---|
| Adli yargı | Kişiler arası özel hukuk uyuşmazlıkları ve ceza işleri | Alacak davası, boşanma, hırsızlık | Yargıtay |
| İdari yargı | İdarenin işlem ve eylemlerinden doğan uyuşmazlıklar | İptal davası, tam yargı davası | Danıştay |
Yüksek yargı organları
| Kurum | Ne iş yapar | KPSS ipucu |
|---|---|---|
| Anayasa Mahkemesi (AYM) | Anayasa yargısı; norm denetimi ve bazı özel görevler | Kanunların anayasaya uygunluğu denince AYM. |
| Yargıtay | Adli yargı kolunun en üst temyiz mercii | Ceza/özel hukuk temyizi görürsen Yargıtay. |
| Danıştay | İdari yargının en üst temyiz mercii ve danışma işlevleri | İdari dava + “Danış” kelimesi ipucu. |
| Uyuşmazlık Mahkemesi | Adli-idari yargı arasındaki görev uyuşmazlıklarını çözer | “Hangi mahkeme bakacak?” sorusu. |
| Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) | Hâkim-savcıların özlük işlemleri ve disiplin işleri | Atama, nakil, disiplin görürsen HSK. |
AYM mantığı (KPSS’ye göre)
AYM’nin kalbi “anayasa denetimi”dir. Kanun, kararname ya da TBMM içtüzüğü gibi metinlerin anayasaya uygun olup olmadığı burada tartılır. Soru kökünde “anayasa uygunluk denetimi” yazıyorsa yön tabelası AYM’dir.
En sık tuzaklar
Tuzak 1: Yargıtay ile Danıştay’ı yer değiştirmek
Adli yargı Yargıtay’a, idari yargı Danıştay’a çıkar. “İdare” kelimesi geçiyorsa Danıştay daha olasıdır.
Tuzak 2: AYM’yi “temyiz mahkemesi” sanmak
AYM temyiz mahkemesi değildir. Onun işi anayasa denetimi ve belirli özel görevlerdir.
Tuzak 3: Uyuşmazlık Mahkemesi’ni “itiraz” gibi görmek
Uyuşmazlık Mahkemesi, hangi yargı kolunun görevli olduğu tartışmasını çözer. “Yetki/görev çatışması” kokusu varsa buraya gelir.
Hap Bilgiler
Yargı yetkisi
Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.
Yargıtay
Adli yargının en üst temyiz merciidir.
Danıştay
İdari yargının en üst temyiz merciidir.
Uyuşmazlık Mahkemesi
Adli-idari yargı görev uyuşmazlıklarını çözer.
HSK
Hâkim ve savcıların özlük ve disiplin işlemleri.
KPSS’nin sevdiği cümleler
- Yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.
- Adli yargının üst mercii Yargıtay, idari yargının üst mercii Danıştay’dır.
- Görev uyuşmazlığını Uyuşmazlık Mahkemesi çözer.
- Hâkim-savcı özlük işlemleri HSK ile ilişkilidir.
Mini Test
1) İdari yargı kolunun en üst temyiz mercii aşağıdakilerden hangisidir?
- Yargıtay
- Danıştay
- Anayasa Mahkemesi
- Uyuşmazlık Mahkemesi
2) Adli ve idari yargı arasında görev uyuşmazlığını çözen kurum hangisidir?
- Danıştay
- Yargıtay
- Uyuşmazlık Mahkemesi
- HSK
3) Kanunların Anayasa’ya uygunluğunu denetleyen yüksek yargı organı hangisidir?
- Yargıtay
- Danıştay
- Anayasa Mahkemesi
- Sayıştay