İnternette dönüp duran genel tavsiyeler değil, bende gerçekten fark yaratan taktikler
Buraya “erken kalk, düzenli ol, mola ver” gibi her yerde olan şeyleri yazmıyorum. Benim gerçekten işime yarayan, çalışmayı daha keskin hâle getiren ve konunun kafada daha hızlı oturmasını sağlayan taktikleri topluyorum. Bazılarını geç keşfettim ama keşfettiğim anda çalışma biçimim ciddi şekilde değişti.
En büyük yanılgım şuydu: bir konuyu ilk oturuşta tam öğrenmem gerektiğini sanıyordum. Mesela tarih çalışıyorsam o konudan kalkarken her şeyi eksiksiz hatırlamam gerektiğini düşünüyordum. Bu yüzden hem gereksiz yoruluyordum hem de konu uzadıkça moralim düşüyordu. Sonra şunu fark ettim: beynin ilk temasta yaptığı şey aslında tam öğrenmek değil, harita çıkarmak. Yani ilk gün konunun bütün ayrıntılarını zorla kafaya çakmak yerine, önce iskeleti görmek daha mantıklı. Ben bunu kabul ettikten sonra çalışma üzerimdeki baskı azaldı ve tuhaf şekilde öğrenme hızım arttı.
O yüzden ilk taktik benim için “ilk gün tam öğrenmeye çalışma” taktiği oldu. İlk günkü görevim artık konuya saldırmak değil, onun yapısını görmek. Başlık ne, mantık ne, hangi yerler karışıyor, hangi kavramlar birbirine yakın, soru nereden çıkabilir… İlk temasta bunları çözmeye çalışıyorum. Böyle yapınca ikinci karşılaşma çok daha verimli geçiyor. Eskiden ilk gün tıkanıp kalıyordum. Şimdi ilk gün tanışıyorum, ikinci gün sahipleniyorum. Bu özellikle vatandaşlık, tarih ve coğrafya gibi yoğun bilgi isteyen alanlarda bende çok daha iyi sonuç verdi.
İkinci taktik, aynı konuya tek blok yerine çift temas kurmak oldu. İnternette genelde uzun çalışma oturumları övülüyor ama bende asıl farkı yaratan şey aynı konuyu iki ayrı anda görmekti. Mesela sabah 40-50 dakika tarih çalışıyorsam, akşam o konunun sadece 10-15 dakikalık dönüşünü yapıyorum. Bu ikinci dönüş bazen sadece başlık okumak, bazen 5 soru çözmek, bazen de “ne kalmış aklımda” diye kendimi yoklamak oluyor. Garip ama gerçek: sabah 90 dakika tek oturuş yapmaktan daha güçlü geldi bana. Çünkü akşamki kısa dönüş beyne “bu bilgi geçici değil” sinyali veriyor.
Üçüncü taktik, benim tekrar sorunumu ciddi anlamda çözen tetikleyici kelime defteri oldu. Önceden herkes gibi uzun notlar alıyordum. Fakat dürüst olayım, çoğunu tekrar açmıyordum bile. Açtığımda da gözüm yoruluyor, sayfa kalabalık geliyor, tekrar etmek ağırlaşıyordu. Sonra not tutma biçimimi değiştirdim. Artık her konu için sadece şunları yazıyorum: 3 tetik kelime, 1 tuzak bilgi, 1 karıştırılan nokta. Bu kadar. Mesela bir başlık için bütün sayfayı yazmak yerine, beynin kapısını açacak birkaç kelime bırakıyorum. Sonra tekrar zamanı geldiğinde o küçük notlar bana konunun tamamını geri çağırıyor. Bu sayede tekrar sürem kısaldı, zihnim daha az yoruldu ve en önemlisi tekrar gerçekten yapılabilir bir şeye dönüştü.
Dördüncü taktik çok kritik: dersleri konuya göre değil, zihin türüne göre yerleştirmek. Bunu geç fark ettim. Her dersi sanki aynı dikkatle çalışabilirmişim gibi davranıyordum. Sonra şunu gördüm: yorum isteyen dersle ezber isteyen ders aynı kafayla çalışılmıyor. Sabah kafam açıkken yorum, analiz ve kavrama isteyen kısımlar daha iyi gidiyor. Günün ilerleyen saatlerinde ise daha hafif tekrar, mini ezber veya soru analizi daha mantıklı oluyor. Birçok öğrenci “bu ders bende olmuyor” diyor ama bazen problem derste değil, o dersi beynin yanlış zamanına sıkıştırmakta oluyor.
Beşinci taktik, çalışma süresini saatle değil, bozulma anıyla ölçmek. Bu bence çok az konuşulan bir şey. İnsanlar sürekli kaç saat çalıştığını hesaplıyor ama ben bir noktadan sonra şunu izlemeye başladım: hangi dakikadan sonra bilgi kaymaya başlıyor? Mesela tarih çalışırken 35. dakikadan sonra satırlar akmaya başlıyorsa, benim tarih için ilk verimli blok sürem aşağı yukarı belli oluyor. Paragraf çözümünde 50. dakikaya kadar diri kalıyorsam, orada başka bir eşik var demektir. Bu gözlem çok işe yaradı çünkü bana internette gezen hazır programlardan daha dürüst veri verdi. Kendi bozulma anını bilen öğrenci, kendi düzenini kurmaya başlıyor.
Altıncı taktik, biraz unutmaya izin verip sonra geri dönmek. Önceden unuttuğumu fark ettiğim anda panik oluyordum. Meğer biraz unutmak kötü bir şey değilmiş. Hatta bazı konularda tam da öğrenmeyi sağlamlaştıran şey o küçük boşlukmuş. Çünkü beyin zorlanarak geri çağırdığı bilgiyi daha kalıcı tutuyor. O yüzden ben artık çalıştığım her şeyi aynı gün cilalamaya çalışmıyorum. Bir miktar uzaklaşıyorum, sonra geri dönüyorum. Özellikle vatandaşlık maddeleri, tarih kronolojileri ve coğrafya kavramlarında bu yöntem çok daha kalıcı oldu. Sürekli göz önünde olan bilgi bazen sahte tanıdıklık yaratıyor; biraz uzaklaşıp geri dönünce gerçekten öğrenip öğrenmediğin ortaya çıkıyor.
Yedinci taktik, soru çözmeden önce soru tahmini yapmak. Bu inanılmaz faydalı bir şey oldu. Konuyu bitirip direkt teste geçmek yerine önce duruyorum ve kendime üç şey soruyorum: Bu konudan nasıl tuzak sorarlar? Ben olsam nereyi karıştırırdım? Bir öğretmen olsam nereyi ölçerdim? Bu çok kısa işlem bile konuyu pasif okumadan aktif savunmaya geçiriyor. Yani ben artık soruyla ilk kez testte karşılaşmıyorum. Önceden zihnim soru karşısında şaşırıyordu. Şimdi soru mantığını önceden yokladığım için dikkatim daha çabuk açılıyor.
Sekizinci taktik, deneme sonrası doğru-yanlış saymak yerine hata sınıfı çıkarmak. Önceden denemeden sonra sadece kaç net geldiğine bakıyordum. Moral bozuluyordu veya düzeliyordu ama asıl veri elimde olmuyordu. Şimdi yanlışları sınıflıyorum: bilgi eksiği, dikkat kayması, süre baskısı, şık arasında kalma, yorum hatası. Bir sorunun neden yanlış olduğunu isimlendirdiğinde, çözüm yolu da netleşiyor. Bilgi eksiyse konuya dönülür, dikkat hatasıysa okuma ritmi değiştirilir, süre baskısıysa çözüm sırası yeniden kurulur. Bu sistem bana sadece yanlışımı göstermedi, yanlışla nasıl uğraşacağımı da öğretti.
Dokuzuncu taktik, yanlış defterini soru deposu değil zayıflık haritası yapmak. Eskiden yanlış çıktılarımı veya çözemediğim soruları bir yerlere yapıştırıyordum ama bir süre sonra o defter de kalabalıklaşıyordu. Sonra yaklaşımı değiştirdim. Artık yanlış defterine sorunun kendisini değil, bende açığa çıkardığı zayıflığı yazıyorum. Mesela “tarih: yakın kavramları karıştırıyorum”, “coğrafya: şekil okuyup hızlı karar veriyorum”, “paragraf: soru köküne son anda dönmüyorum” gibi. Bu sistem daha dürüst oldu çünkü beni soruyla değil, bendeki tekrar eden kusurla yüzleştirdi. Gerçek gelişim de zaten oradan geliyor.
Onuncu taktik, çıkış sorusu bırakmak. Bu biraz değişik bir yöntem ama çok işime yaradı. Çalışma bloğunu bitirmeden önce kendime küçük bir açık uçlu soru bırakıyorum. Mesela “yarın bu konunun en çok karışacak yeri ne olacak?” ya da “bu başlıktan beni ters köşe yapabilecek detay ne?” Sonra masadan kalkıyorum. Bu küçük açık kapı zihni kapatmıyor, aksine arkada çalıştırıyor. Ertesi gün masaya oturduğumda konuya sıfırdan başlamıyormuşum gibi hissediyorum. Beynin sessiz arka plan çalışması küçümseniyor ama gerçekten faydalı.
On birinci taktik, aynı bilgiyi aynı biçimde tekrar etmemek. Ben önce tekrar sanıyordum ki aynı notu tekrar tekrar okumak. Ama bu bir noktadan sonra sadece göze tanıdık geliyor, beyne değil. Şimdi konuya dönüşlerimi farklılaştırıyorum. Bir gün kısa nottan bakıyorum, bir gün 5 soru çözüyorum, bir gün yüksek sesle anlatmaya çalışıyorum, bir gün sadece başlıklardan konuyu kuruyorum. Aynı bilgiye farklı kapıdan girmek, onu daha sağlam hâle getiriyor. Özellikle unutkanlık yaşayan biri için bu yöntem bence çok daha etkili.
On ikinci taktik, zorlandığın konuyu günlerce ertelemek yerine mikro giriş yapmak. Bazı konular vardır, masaya koyunca insanın içi daralır. Ben önceden o konuları ya erteliyordum ya da bir gün cesaret edip saatlerce yüklenmeye çalışıyordum. İkisi de iyi sonuç vermedi. Sonra mikro giriş tekniğini denedim. Zorlandığım konuya ilk gün sadece 15-20 dakikalık giriş yapıyorum. Hedefim bitirmek değil, korkusunu küçültmek. İkinci gün biraz daha açıyorum. Bu yöntem, gözümde büyüyen konuların yükünü azalttı. Bazen ilerleyememek bilmemekten değil, başlama eşiğinin gereğinden büyük olmasından oluyor.
On üçüncü taktik, aynı gün içinde “öğrenme” ve “kanıtlama” işini ayırmak. Yani konu öğrendiğim anda kendimden mükemmel performans beklemiyorum. Önce öğreniyorum. Sonra ayrı bir anda kendimi test ediyorum. Bunu ayırmayınca insan konu çalışırken bile sürekli kendini yargılıyor. “Niye aklımda kalmadı, niye hızlı çözemedim, niye karıştırdım?” diye moral bozuluyor. Oysa öğrenme başka şey, performans başka şey. Ben bunu ayırdığımda üzerimdeki gereksiz baskı azaldı. Ayrıca test anında nerede eksik olduğumu daha dürüst görebildim.
On dördüncü taktik, ders çalışmayı bilgi yükleme değil ayrım yapma işi gibi görmek. Özellikle KPSS’de birbirine benzeyen kavramlar çok. Ben bir dönem her şeyi ayrı ayrı öğrenmeye çalışıyordum. Sonra fark ettim ki bazen öğrenmenin anahtarı yeni bilgi almak değil, benzeyen şeyleri ayırmak. Şimdi çalışırken özellikle şu soruya bakıyorum: Bunun en çok karışacağı şey ne? Aralarındaki ince fark ne? O minik ayrımı yakaladığımda konu bir anda daha temiz oturuyor. Yani bazen ilerleme, yeni sayfa açmakla değil; iki benzer bilgiyi net ayırmakla geliyor.
On beşinci taktik, kendi dilinle kısa anlatım yapmak. Bu da çok etkili oldu. Konuyu kitaptaki gibi değil, kendi ağzımla tek paragrafta anlatmaya çalışıyorum. Eğer kendi cümlemle kuramıyorsam, o konu hâlâ bende tam oturmamış oluyor. Bu teknik bana sahte öğrenmeyi yakalattı. Çünkü bazen okurken her şey tanıdık geliyor ama kendi cümlenle anlatmaya gelince boşluklar ortaya çıkıyor. Özellikle tarih ve vatandaşlıkta bir konuyu kendi dilimle özetlemek, gerçekten öğrenip öğrenmediğimi anlamamı sağladı.
On altıncı taktik, aynı günün sonunda “ne çalıştım” yerine “bende ne kaldı” diye bakmak. Bu küçük cümle çalışma anlayışımı baya değiştirdi. Çünkü çalıştığım şeylerle övünmek kolay, ama bende kalan şeyleri dürüst görmek daha değerli. O gün 3 konu bitirmiş olabilirim ama kafamda sadece birinin mantığı oturmuş olabilir. İşte gerçek veri bu. Akşam kendime “bugünden yarına ne taşıyorum” diye baktığımda, çalışmayı gösteri olmaktan çıkarıp öğrenmeye çevirmiş oldum.
On yedinci taktik, konuyu bitirince değil, daha zihinde sıcakken mini yanlış üretmek. Bunu bazen kendimce yapıyorum. Yani bir konuyu çalıştıktan sonra “ben burada nasıl hata yapardım?” diye düşünüyorum. Kendi muhtemel yanlışımı önceden görmek çok işe yarıyor. Çünkü bazen sınavda yaptığımız hata aslında bilgisizlik değil, önden görülmemiş karışıklık oluyor. Bu taktik özellikle tuzaklı alanlarda daha faydalı oldu. Sadece doğruyu değil, kendi muhtemel yanlış yolumu da görmek dikkatimi güçlendirdi.
On sekizinci taktik, aynı dersi her gün aynı ağırlıkta çalışmamak. Önceden bir ders programı kurunca her güne benzer yükler koyuyordum. Ama her gün zihnin kapasitesi aynı değil. Her konu da aynı dirençte değil. O yüzden bazen bir dersin ağır günü, bazen hafif günü oluyor. Aynı konuyu her gün aynı biçimde zorlamak yerine, dalga gibi çalışmak daha iyi geldi. Bir gün konu derinleştirme, bir gün soru ağırlıklı, bir gün sadece tekrar. Bu esneklik plansızlık değil; aksine beynin çalışma ritmine uyum vermek.
Son olarak şunu öğrendim: KPSS’de en büyük farkı yaratan şey gizli bir kaynak ya da mucize program değil. Çalışırken beynin nasıl davrandığını fark etmek. Ben ne zaman dağılıyorum, ne zaman tutuyorum, hangi tür tekrar bende iş yapıyor, hangi tür not bende çöküyor, hangi derse hangi enerjiyle girmeliyim… Bunları fark etmeye başladıktan sonra çalışma gerçekten kişisel bir sisteme dönüştü. O noktadan sonra internetteki genel tavsiyeler bana daha az lazım oldu. Çünkü kendi verim dilimi yavaş yavaş görmeye başladım.
Eğer bu sayfadan sana tek bir şey kalacaksa şu kalsın isterim: Çalışma taktiği dediğin şey havalı görünmek zorunda değil. Bazen en güçlü taktik, konuyu ilk gün bitirmeye çalışmamak; bazen iki küçük temas kurmak; bazen uzun not yerine üç kelime yazmak; bazen de yanlışına “yanlış” deyip geçmek yerine neden yanlış olduğunu sınıflandırmak. Benim işime yarayan şeyler bunlardı. Çünkü bunlar gerçekten masa başındaki dağınıklığı toparladı. Yani taktik dediğimiz şey aslında zihni kandırmak değil, onu doğru kullanmayı öğrenmekmiş.